Vicdan Nedir?
Vicdan, yalnızca "iyi ile kötüyü ayırt eden bir ses" değildir. Bu tanım eksik kalır. Vicdan, insanın kendisiyle, başkalarıyla ve gerçeklikle kurduğu ilişkinin içsel farkındalığıdır. Başka ama yakın bir ifadeyle; vicdan, insanın kendi özgürlüğünü başkasının varlığıyla birlikte hissedebilme yetisidir.
Eğer vicdan sahibi insan, değerlerin vücut bulmuş hâliyse, bu insan zerrelerden sonsuzluğa kadar yerinde duranları harekete geçiren, hareket hâlinde olanları ise durdurabilen manevi bir irade olabilir mi? Mecazi anlamda evet. Vicdan bazen tek bir insanın bile bir toplumun gidişatını değiştirebilmesini sağlayabilir. Tarihte vicdanlı bir karar savaşları durdurmuş, adaletsizliklere karşı direniş başlatmış, bilimsel ve sanatsal dönüşümlere ilham vermiştir. Bu anlamda vicdan, hareket ettiren ya da durduran bir güçtür.
Bazen insan hakikati bilir ya da keşfeder. Ancak hakikate sadakat göstermek hassas bir denge ister. Dengeyi ne için kurduğumuz önemlidir. Vicdan, bu sorunun cevabını verebilir. İyilik, karşılıksız yapıldığında insanın hakikate sadık kaldığını gösterir mi? Eğer öyleyse, bu iyiliği yönlendiren irade yaşamda hangi değerleri görünür kılar?
Adalet, her varlığın hakkını gözetme çabasıdır; merhamet, başkasının acısını kendi dünyasına alabilme gücüdür; dürüstlük, hakikati çıkar uğruna eğip bükmeme kararlılığıdır; cesaret, doğru olanı bedeli olsa da savunabilmektir; güven, insanlar arasında görünmeyen bağı kurabilme yetisidir; sorumluluk ise özgürlüğün sonuçlarını üstlenebilmektir.
Vicdan Krallığı
Krallık denildiğinde akla güç gelir. Fakat burada sözünü ettiğim güç, başkalarını yöneten bir iktidar değil; değerlerin egemen olduğu bir düzendir. Vicdan Krallığı, hakikatin yasa, iyiliğin eylem, adaletin düzen ve özgürlüğün nefes olduğu manevi bir ülkedir. Bu krallığın sınırları haritalarda değil, insanın karakterinde çizilir. Medeniyetler güçle yükselir; Vicdan Krallığı ise değerlerle yaşar.
Bu düşünce bana fiziksel dünyada tek bir ülkeyi çağrıştırmıyor. Çünkü vicdanın coğrafyası milletlerin, dinlerin ya da devletlerin sınırlarına sığmaz. İnsan nerede yaşarsa yaşasın, o coğrafyaya adım atabilir ya da ondan uzaklaşabilir. Peki, Vicdan Krallığı'nın tarihte bir izdüşümü var mıdır? Buna verilecek cevap belirli bir devlet değil, daha çok belirli dönemlerde ortaya çıkan ideallerdir. Adaleti önceleyen yönetimler, hukukun üstünlüğünü savunan toplumlar ve insan onurunu merkeze alan düşünce gelenekleri, bu krallığın yeryüzündeki eksik de olsa bazı yansımaları olarak görülebilir. Ancak hiçbiri bütünüyle Vicdan Krallığı değildir. Belki de değerlerine sadık kalan farklı halklar, bir arada yaşayabilmek için Vicdan Krallığı'nı düşünmüşlerdir.
Tarih ve Değerler
Tarih, değerlerin vücut bulmuş hâlidir. Tarih yalnızca savaşların, kralların ya da teknolojinin kronolojisi değildir. Aynı zamanda insanların hangi değerlere inandıklarının, hangi değerlere ihanet ettiklerinin ve hangi değerler uğruna mücadele ettiklerinin de kaydıdır. Bir toplum adaleti öncelediğinde hukuk gelişir. Özgürlüğü öncelediğinde sanat ve düşünce gelişir. Gücü mutlaklaştırdığında ise baskı ve çatışma ortaya çıkar.
Bu yüzden tarih, yalnızca olayların değil, değerlerin görünür hâle gelmiş sonuçlarının da tarihidir. Belki de tarih, insanların benimsedikleri değerlerin ve değersizliklerin vücut bulmuş hâlidir.
Bütün Değerler Bir Arada Olursa
Adalet, merhametsiz olursa katılaşabilir; merhamet, adaletsiz olursa haksızlığa dönüşebilir; özgürlük, sorumluluktan koparsa başkasının özgürlüğünü zedeleyebilir; cesaret ise bilgelikten ayrılırsa gözü karalığa dönüşebilir.
Bütün değerler bir araya geldiğinde vicdan, yalnızca bireyin sesi olmaktan çıkar; ortak yaşamın düzeni hâline gelir. Belki de Vicdan Krallığı tam da bu olgunlaşmanın adıdır: Farklı insanların, farklı kültürlerin ve farklı inançların ortak değerler etrafında yaşayabildiği bir düzen. Bu, kusursuz bir dünya vaadi değil; sürekli emek isteyen bir idealdir.
Vicdanın Kökeni
Arapçası: wijdān (vicdân)
Kök fiili: wajada
Vicdan kelimesinin kök anlamları, bulmayı, varmayı, hissetmeyi, içinde duymayı ve farkına varmayı ifade eder. Dolayısıyla vicdan, etimolojik olarak yalnızca ahlaki yargı anlamına gelmez; daha geniş bir şekilde içten hissetme, farkına varma ve içsel bilinç anlamlarını taşır.
Batı dillerindeki karşılığı ise dikkat çekicidir. İngilizcedeki conscience ve Fransızcadaki conscience, Latincedeki conscientia kelimesinden gelir.
con = birlikte
scientia = bilgi, bilme
Yani Latince kökeniyle "birlikte bilmek", "kendisiyle birlikte bilmek" ve "içsel bilgi" anlamlarını taşır. Bu iki köken arasında dikkat çekici bir fark vardır: Arapça köken, hissetmeye ve içsel buluşa vurgu yaparken; Latince köken, bilmeye ve farkındalığa vurgu yapar. Böylece vicdan, yalnızca hakikati bulan değil, bulduğu hakikate sadık kalabilen içsel bir irade olarak da düşünülebilir.
İlk Temas
Belki de vicdan, ilişkinin başladığı ilk andır; karşılıklı ilk temasın uyandırdığı ruh hâlidir. Bir ben, ilk kez bir başkasıyla gerçekten karşılaşır. O anda yalnızca görmek gerçekleşmez; tanımak, etkilenmek ve sorumluluk hissetmek de başlar. Belki de vicdan, tam da burada uyanır.
Vicdan, iki varlığın ilk hakiki temasında uyanan ve birbirinin varlığını bir değer olarak tanıyan bilinçtir. Buradaki temas yalnızca fiziksel değildir. Bir bakış, bir söz, bir sanat eseri ya da doğayla kurulan derin bir karşılaşma da bu teması oluşturabilir. Eğer vicdan ilk karşılaşmada doğuyorsa, o hâlde bir toplumun temeli de kanunlardan önce karşılıklı tanınma ve saygıdır. Belki de Vicdan Krallığı tam burada başlar.
Can Ezgin
Telif Hakkı Saklıdır
Yorumlar
Yorum Gönder